Słupiec
Data: 20-02-2006
Temat: Miejscowości Gór Sowich


Słupiec należy bez wątpienia do najstarszych osad w okolicy Nowej Rudy, mógł powstać już w k. XIII w., a na pewno istniał w pocz. XIV w. Początkowo należał do von Panawitzów, bowiem w 1337 r. w związku ze Słupiec wymieniony był Ticzko von Panvycz.

Potem posiadłość należała do rodziny von Rachenau. W 1354 r. bracia Thamo, Nekusch i Arnold von Rachenau sprzedali za 50 grzywien swoją posiadłość w S. braciom Ottonowi i Nielaso-wi von Glubosom oraz Jerkinowi von Muschin, ale jeszcze w 1359 r., po śmierci proboszcza Petra, nowy proboszcz prezentował się panom von Ra-chenau. Wieś nie była wówczas duża, skoro w 1384 r. płaciła tylko 7 groszy srebrnych dziesięciny, istniał już jednak drewn, kośc. par.

W 1396 r. część wsi nabyli augustianie z Kłodzka. W 1398 r. doszło do transakcji pomiędzy augustia-nami a Hansem von Glubosem. Jej przedmiotem było 7 łanów i 1 pręt gruntów czynszowych wraz z 4 zagrodnikami. Być może było to wolne sędziostwo. Kolejna zmiana w dziejach wsi nastąpiła na prze-łomie XIV i XV w., kiedy to jakiś majątek w S. posiadali von Czeschawowie. W 1407 r. w związku ze S. wymieniono Hannsa von Czeschawa. Z 1412 r. zachowała się wzmianka o pierwszym znanym z imie-nia właścicielu wolnego, dziedzicznego sędziostwa, był nim Paul Kolberg, a sędziostwo obejmowało zagrodników, łąki, karczmę i jakiś rzemieślników. Musiała to być bogata posiadłość, skoro czynsz z niej wynosił aż 30 marek rocznie. Z kolei z 1417 r. jako posiadacze sędziostwa wymienieni zostali: Nic-las Slegel i jego siostra Dorothea. W 1418 r. augu-stianie z Kłodzka posiadali w S. 7 łanów i 1 pręt gruntów, natomiast w 1419 r. ks. opawski Henryk - namiestnik ziemi kłodzkiej - poświadczył 3 łany lennej ziemi w S. Arnoldowi Grosserowi. Prawdopodobnie potomkowie tego ostatniego osied-li w S. na dłużej, bowiem w 1435 r. wzmiankowany był Matheo Arnoldt ze S., w 1437 r. wspomniano, że folwark w S. (należący do sędziostwa?) posiadała Anna Arnoldyne, a w I447 r. Hynko Kruschina (kolejny namiestnik ziemi kłodzkiej) potwierdził Mathesowi Arnoldowi 3 łany ziemi lennej w S. Ponownie potwierdził te 3 łany w 1452 r., ale w 1456 r. mowa była już tylko 0 2 łanach. W 1468 r. jako właściciel sędziostwa figurował Jacob Lanng. Nie wiadomo jednak czy chodziło o to samo sę-dziostwo, czy ewentualnie o drugie, bowiem w 1482 r. doszło do transakcji pomiędzy Jorge Lan-giem a Niclasem Arnoldem. Jej przedmiotem było sędziostwo z piekarnią wycenione ńa 80 marek. W 1492 r. ponowna transakcja o sędziostwo pomiędzy nimi dotyczyła 20 marek. Wreszcie w 1500 r. stro-nami w kolejnej transakcji byli: Katherina - żona Jorga Langa i Nickil Arnold.

Na przełomie XV/XVI w. 11,5 łuna kupili w S. augustianie z Kłodtka, a w 1499 r. 6,5 łapa i 4 pręty gruntów posiadał tu Hans von Pannwitz. W XVI w. znaczna część mieszk. S. przyjęła protest. W związ-ku z tym w 1561 r. płacono tylko 4 gr. dziesięciny z całej parafii. Par. w S. była wówczas połączona z ~ Bożkowem. Kośc. był jednak dość bogato wy-posażony, m.in. miał 3 ołtarze i dzwon oraz bogaty zbiór aparatów kośc. Jakąś posiadłość miała wtedy w S. niejaka Stonnikine. W 1597 r. część wsi nale-żącą do augustianów z Kłodzka przejęli osiedli na ich miejscu jezuici. Jednak już w 1629 r. odstąpili część swojej posiadłości w S. baronowi von Strasol-dowi za część Dzikowca.

Z pocz. XVII w. datują się pierwsze wzmianki o górn. w S. Jednak najpierw podjęto wydobycie złota. W 1607 r. Hans Eickert z Podzamku odkrył tu płytko zalegające złoto. Złoże znajdowało się na gruncie niejakiego G. Donata, na gł. zaledwie ok. 3,80 m i uważane było wówczas za najbogatsze w Czechach. Doszło nawet do sporu o prawo wy-dobycia pomiędzy odkrywcą i właścicielem gruntu, który rozsądzał urząd górniczy w Kutnej Horze. Zło-że było jednak niewielkie i szybko wyczerpało się. Natomiast z ok. 162(1 r. pochodzi wzmianka o wy-dobyciu w S. węgla kam. Jednak okres wojny 30-letniej nie sprzyjał rozwojowi górn. Wieś omi-nęły chyba większe zniszczenia wojenne, ocalał też kośc., który zachował całe wyposażenie. W 1631 r. mieszkało w S. 24 gospodarzy płacących podatki kośe. Jednak S. znacznie ucierpiał podczas zarazy w 1680 r. Po jej wygaśnięciu G. Langer ze S. ufund. kapl. Wszystkich Sw. na ~ Kościelcu jako votum. Później powstała przy niej Kalwaria. Ponownie o kopalniach węgla w S. pisano w 1681 r. przy okazji sporządzania kontraktu sprzedaży wsi, ale nic nie wiadomo o samej kopalni i wielkości wydo-bycia. Mniej więcej w tym czasie przebud. stary dwór na okazały pałac bar., prawdopodobnie wg proj. znanego na ziemi kł. włoskiego arch. J. Carove. Na większa skalę wydobycie węgla kam., a tym samym i rozwój S., nastąpiło dopiero w XVIII w., kiedy to wieś należała już do największych i najlu-dniejszych na ziemi kłodzkiej. Ok. 1708 r. główna część S. stała się własnością barona Pilati von Thassul zu Daxberg, wywodzącego się z Włoch. W 1742 r. baron von Pilati założył w S. kopalnię "Johann Baptista", w której pracowało 8 rębaczy, była to bodaj największa kopalnia w rejonie Nowej Rudy. W 1747/48 r. wydobyto z niej 178 fur węgla. W 1748 r. działały ponadto we wsi 3 młyny wodne, a więc była to też rozwinięta osada roln.

W 1765 r. majątek barona von Pilatiego szacowano na 30 440 talarów. Mieszkało tu 21 kmieci, 113 zagrodników i 28 chałupników, wśród nich 14 rze-mieślników. Natomiast część należąca do kolegium jezuitów z Kłodzka miała wartość 1681 talarów. Mieszkało w niej 2 kmieci, 18 zagrodników i 5 chałupników, wśród nich 21 rzemieślników. W 1767/ 68 r. z kopalni wydobyto 457 fur węgla, a w rok później aż 1269 fur, a pracowało w niej 12 rębaczy (najwięcej w całym zagłębiu).
W 1787 r. S. składał się już z 3 części. Łącznie liczył aż 237 domów. Był. tu kośc. kat., plebania i szkoła, pałac, 2 folwarki, 3 młyny wodne, 5 bielników i duża kopalnia węgla. We wsi mieszk. 24 kmieci oraz 214 zagrodników i chałupników. Cała wieś stanowiła własność barona von Pilatiego, bowiem w 1773 r. sekularyzowano dobra jezuickie. Jedynie do kośc. należał 1 zagrodnik. S. był już wówczas ośr. tkactwa chałupniczego. Pracowało 21 płócien-ników oraz 52 tkaczy mezolanu i cajgu, było też 38 innych rzemieślników.

Rozwój S. postępował nadal, ale już głównie poprzez zakładanie kolonii w sąsiedztwie wsi. Rozwijały się też kopalnie. Na przełomie XVIII/XIX w. wykonano m.in. sztolnię odwadniającą o dł. ok. 5,0 km, która połączyła kopalnię "Johann Baptista" z kopalniami w Bożkowie. W 1825 r. wieś składała się aż z 6 części, z czego 5 stanowiły kolonie, wszystkie zresz-tą należące do hr. von Pilatiego. W samej wsi był. kośc. i szkoła kat. aż z 3 nauczycielami, kat. semi-narium nauczycielskie (rocznie kształciło się w nim 12 nauczycieli), pałac, folwark, szpital, browar, go-rzelnia, 3 młyny wodne, 2 cegielnie i 2 kopanie węgla: "Johann Baptista" i utworzona w 1798 r. "Segen Gottes", która wówczas nie działała. Pra-cowało we wsi 90 krosien bawełnianych. W 1840 r. były już 4 młyny wodne, a liczba krosien bawełnia-nych wzrosła do 234, działało także 19 krosien lnianych. Tak więc S. był wtedy chyba bardziej ośr. tkactwa niż górnictwa.
Jednak górn. rozwijało się stale. Po powiększeniu kopalni w 1809 r., następna rozbud. miała miejsce w 1866 r. Nieco wcześniej, w 1861 r., powstała kolejna kopalnia "Concordia" należąca do gwarec-twa. W 1875 r. wydobyto z niej 17 773 t. węgla, ale potem albo została zlikwidowana albo włączona do innej. Po 1866 r. do kopalni "Johann Baptista" przyłączono kolejne małe kopalnie i pola wydo-bywcze, także z Bożkowa. W 1898 r. połączone kopalnie hr. von Pilatiego przeszły na własność gwarectwa "Neuroder Kohlen und Tonwereke". Gwarectwo to eksploatowało węgiel w kopalniach noworudzkich, a od 1877 r. także łupek ogniotrwa-ły, który od 1880 r. wyprażano wg własnej, orygi-nalnej metody w piecach szybowych w Nowej Ru-dzie. Łupek ogniotrwały, wytrzymujący temp. do 1800 °C stanowi cenny surowiec dla przem. cer. i chem.

Wieś nadal była w posiadaniu hr. von Pilatich. W 1870 r. ich majątek w S. obejmował 1.374 mor-gów. W 1901 r. zbud. nowy szyb "Brenka". Rozwój górn. spowodował m.in. bud. linii kolejowej ze Ści-nawki Sredniej przez S. Przeprowadzona w 1906 r. do ~ Woliborza, połączyła się tam z oddaną w 1903 r. linią do ~ Srebrnej Góry i dalej, tworząc łącznie tzw. kolejkę sowiogórską. Cały czas w S. działały duże kamieniołomy piaskowca i gabra, czynne były też 2 cegielnie eksploatujące miejsco-we złoża glin cer. Miejscowość stale rozbud. się przekształcając w typowe osiedle Arzem., zatraca-jąc równocześnie wiejski charakter. Jeszcze w k. XIX w. wzniesiono okazały kośe. kat., a w 1904 r. ewang. dom modlitw. W 1912 r. kopalnia w S. dała ponad 160 tys. t węgla.

W okresie międzywojennym S. był już dużym osie-dlem, ściśle powiązanym z kopalnią węgla. Leżał na uczęszczanej trasie turyst., ale ze zrozumiałych względów nie stał się miejscowością letniskową, chociaż działała tu gospoda z miejscami nocl., było też sporo innych gospód i restauracji. W S. działała grupa terenowa GGV, a na Górze Wszystkich Św., koło wieży widokowej, funkcjonowało schr. turyst. Dopiero w I. 30-tych S. zaczął pełnić też rolę nie-wielkiego letniska. W okolicy wsi nadal czynne były kamieniołomy, a przy kamieniołomie czerwonych piaskowców działał duży, znany zakład rzeźbiarski. Po 1945 r. S. został zasiedlony w części przez dość liczną grupę Polaków (głównie górników) przyby-łych z Francji. Oni to głównie przejmowali i uru-chamiali kopalnię, którą przemianowano na "Jan Baptysta" (rzadziej "Jan Chrzciciel"). W 1946 r. jej nazwę zmieniono na "Jan". W 1948 r. połączono ją z kopalnią "Piast" w Nowej Rudzie, ale w 1954 r. wyłączono ponownie jako KWK "Słupiec".

Wieś należała do wyjątków na ziemi kłodzkiej, po-nieważ była jedną z najszybciej rozwijających się. Stale wzrastała liczba mieszk. Podstawą rozwoju S. stała się rozbudowywana kopalnia, szczególnie w 1. 60-tych, gdy wzniesiono nowoczesny szyb i okazałe bud. nadszybia. Zbud. tu także jedno z pierwszych, dużych osiedli mieszk. dla górników. W związku z tym w 1959 r. S. uzyskał prawa osiedla, a w 1967 r. prawa miejskie.

Duże środki kierowane na górn. zaowocowały też rozwojem infrastruktury techn. w mieście. Wznie-siono duży zespół obiektów socjalnych dla pracow-ników kopalni (obiekty sport., dom kult. i in.). Przez cały czas S. grawitował w stronę Nowej Rudy, z którą łączyły go problemy górn. Wreszcie w 1971 r. ponownie połączono kopalnie w Nowej Rudzie i S., tworząc kopalnię "Nowa Ruda". W 1970 r. tylko kopalnia w S. dostarczyła ok. 670 tys. t węgla, później wydobycie już nie wzrastało.

Połączenie kopalń było jednym z powodów połą-czenia w 1973 r., w ramach reformy adm. kraju, obu miast w jeden zespół. W ten sposób S. stał się dzielnicą Nowej Rudy, tracąc samodzielność. Za-chował jednak pewną autonomię wynikającą z po-łożenia. Nadal rozwija się dość szybko, powstają nowe osiedla domów jednorodzinnych i sporo obiektów towarzyszących (placówki hand.-usł., sta-cja benz. i in.). Spadło wydobycie węgla w kopalni, przewiduje się likwidację zagłębia noworudzkiego, ale nie nastąpi to w najbliższych latach. Poważną inwestycją z k. lat 70-tych i pocz. 80-tych była prze-bud. głównego ciągu komunikacyjnego przecinają-cego miasto. W S. rozwijają się drobne przeds. i firmy usł.-prod., co w pewnym stopniu wpływa na zmianę charakteru osiedla.

Regres przeżywała komunikacja kolejowa. Po woj-nie nie uruchomiono całej linii ze Ścinawki Średniej do Srebrnej Góry. Docierała tylko do Woliborza. W 1974 r. zawieszono na niej kursowanie pociągów osobowych, a potem ruch towarowy ograniczono tylko do odcinka łączącego Ścinawkę z kopalnią "Słupiec". Dopiero rozpoczęcie bud. wielkiej pra-żalni łupków w Dzikowcu spowodowało remont odcinka Słupiec-Dzikowiec, ale również z zamia-rem obsługi wyłącznie ruchu towarowego. W tej chwili istniejąca linia służy w ograniczonym zakre-sie do przewozów węgla.


Autor : RADOSZKA






Artykuł jest z Gory Sowie On-line
http://www.gorysowie.pl

Adres tego artykułu to:
http://www.gorysowie.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=349